Dokumenty „Rządu Gubernialnego Łomżyńskiego z lat 1867-1918” wróciły do Łomży

fot. Archiwum Państwowe w Białymstoku Oddział w Łomży

28 lutego łomżyński oddział Białostockiego Archiwum Państwowego poinformował o wzbogaceniu swoich zbiorów. Na stronie Archiwum pojawiła się informacja, że Archiwum Państwowe w Białymstoku przekazało nam skany akt Rządu Gubernialnego Łomżyńskiego z lat 1867-1918.  

Decyzję białostockiego Archiwum o zwrocie przyjęto z niemałym zadowoleniem :

Wszyscy zainteresowani historią Łomży i regionu mogą skorzystać z nich u nas, bez potrzeby wyjazdu do Białegostoku.

To wspaniała wiadomość. Historia łomżyńskiej Guberni, przez braki źródłowe w miejskim archiwum była nienależycie rozeznana. Dotychczasowy stan wiedzy  pozwalał na nazwanie tylko dwóch gubernatorów Łomży z imienia i nazwiska. Mówimy o okresie od 1867 do  1918 roku, więc ponad pięćdziesięcioletnim.

Z pewnością teraz będzie łatwiej odtworzyć przebieg ważnych wydarzeń. Takich jak strajk szkolny w 1905 r, czy I Wojna Światowa z perspektywy władz Gubernii. Dzięki skanom, już dostępnym dla wszystkich chętnych, lepiej poznamy Łomżę i ludzi, którzy ją tworzyli. Na przykład więcej będziemy mogli dowiedzieć się o dr Włodzimierzu Chylińskim, którego córka Zofia poślubiła Bolesława Leśmiana. Od teraz w łomżyńskim archiwum prezentowane są skany kart ewidencyjnych lekarzy z całej Guberni. Miłośnicy lokalnej historii będą mogli się dowiedzieć wiele więcej o zdrowiu mieszkańców oraz opiece medycznej II połowy XIX wieku w Zambrowie, Grajewie, Szczuczynie, Kolnie, Ostrołęce, a nawet Pułtusku, Różanie i Węgrowie. Ale nie tylko zdrowie – prerogatywy rządu gubernialnego były bardzo szerokie, dotyczyły chociażby spraw wiary, kultury, oświaty, gospodarki, czy wojskowych. 

Wyjaśnijmy jeszcze, dlaczego te ważne dokumenty nie znajdowały się dotychczas w łomżyńskim oddziale Państwowego Archiwum w Białymstoku. Losy zbiorów archiwum w Łomży odzwierciedlają burzliwe dzieje Ziemi Łomżyńskiej. Mimo, że archiwum w Łomży powołano już w 1825 roku na podstawie jeszcze starszych zbiorów, to instytucję zlikwidowano w 1876 roku. Zbiory przewieziono do Warszawy, gdzie przechowywane były do 1944 roku, kiedy uległy zniszczeniu w Powstaniu Warszawskim. W miejsce zlikwidowanej placówki powołano nowe – archiwum miejskie, zarządu powiatowego, Sądu Okręgowego i Archiwum Gubernialne, które właśnie wraca do Łomży. Po I Wojnie Światowej zbiory tych archiwów weszły w skład Archiwum Państwowego w Łomży. Ta placówka działała tylko dziesięć lat – od 1920 do 1930 roku. W latach 30-tych akta Łomży z czasów Gubernii przechowywano w forcie Sokołowskiego na warszawskim Żoliborzu. Stało się tak, gdyż w stołecznych archiwach nie było na nie miejsca, zapewne też nie przedstawiały dla współczesnych wielkiej wartości. Paradoksalnie w ten sposób zbiory ocalały, bez większych strat  przetrwały pożogę II Wojny Światowej. 

W latach 60-tych dokumenty dotyczące Województwa Białostockiego archiwa stołeczne przekazały instytucji białostockiej. Do Archiwum Państwowego w Białymstoku trafiły w ten sposób zbiory dawnego Archiwum w Łomży. Część z nich wróciła do Łomży, ale nie akta Rządu Gubernialnego. Teraz i one będą przechowywane w oddziale łomżyńskim. Kolejną dobrą wiadomością jest to, że prawdopodobnie do końca roku skany akt będą dostępne nie tylko w siedzibie Archiwum, ale też w internecie. 

Stanisław Świerżewski